ساز شناسی

ساز شناسی

آموزشگاه موسیقی سورنا با بیش از 17 سال سابقه درخشان با نشان درجه 1 از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با مدیریت وحید صابری و با بهره گیری از اساتید برجسته و فارغ التحصیل رشته موسیقی در زمینه های سازهای موسیقی سنتی اعم از سنتور تار سه تار تمبک کمانچه نی قانون دف و در سازهای کلاسیک اعم از پیلنو ویلن ویلنسل فلوت کلارینت ودر زمینه موسیقی کودک ارف بصورت تخصصی فعالیت دارد.

 

شکل ظاهری : قسمت کاسه ( شکم ) خود به دو قسمت بزرگ وکوچک تقسیم شده که قسمت کوچکتر را (( نقاره ))      می گویند .  

  روی کاسه و نقارۀ تار پوست کشیده شده و خرک تار بر پوست کاسه تکیه کرده است. قسمت نقاره در انتهای بالائی به دسته ( گردن ) متصل شده است .

دستۀ تار بلند ( 45 تا 50 سانتیمتر ) است و بر کناره های سطح جلوئی آن دو روکش استخوانی چسبانده اند . دور دسته دستان ها ( پرده هائی عمود بر طول آن با فواصل معین بسته شده  ) ، قطر هر دستان در اصوات اصلی دستگاههای موسیقی ایرانی ، کمی بیشتر از اصوات گذرا و کم اهمیت تر این موسیقی است . تعداد دستان ها امروزه 28 است .

  جعبه گوشی (سر) در انتهای بالائی دسته قرار گرفته و از هر طرف سه گوشی بر سطوح جانبی جعبه کار گذاشته شده است .

  تعداد سیم های تار شش است که از انتهای تحتانی کاسه شروع شده ، از روی خرک عبور می کند و در تمام طول دسته کشیده شده ، تا بالاخره به جعبۀ گوشی ها داخل و در آنجا به دور گوشی ها پیچیده می شوند . سیم های شش گانه عبارتند از دو سیم سفید (پایین) که همصدا کوک می شوند ، دو سیم  زرد (همصدا) ، یک سیم سفید نازک  (به نام(( زیر)) ) و بالاخره یک سیم زرد (بم) ، که دوتای آخری غالبا به فاصلۀ اکتاو کوک می شوند . فاصلۀ سیم های همصوت سفید ، نسبت به سیم های زرد غالبا (( چهارم )) و سیم های سفید نسبت به سیم بم معمولا فاصلۀ اکتاو یا هفتم را تشکیل می دهند (به این ترتیب اگرسیم های همصدای سفید را(( دو )) کوک کنیم،سیم های زرد باید غالبا(( سل ))و سیم بم (( دو )) یا (( ر )) کوک شوند ) .

بدیهی است کوک تار ، یعنی تنظیم فواصل سیم ها به یکدیگر ، ممکن است در دستگاه ها و آوازهای مختلف تغییر کند .

  تار سازی است که نقش تکنوازی یا همنوازی ، هر دو را می تواند برعهده بگیرد .

تار با مضرابی کوچک از جنس برنج به طول تقریبی سه سانتیمتر نواخته می شود ؛ در قسمتی از نصف طول مضراب ، برای آنکه در دست های نوازنده راحت قرار گیرد ، با موم پوشیده شده است . تار ، سازی شهری است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سه تار

شکل ظاهری آن مانند تار است ، با این تفاوت که شکم آن یک قسمتی ، گلابی شکل و کوچک تر است ، سطح رویی کاسۀ سه تار نیز چوبی است ؛ سه تار امروزی چهار سیم دارد .

  خرک سه تار کوتاهتر از خرک تار بوده ، و دستۀ آن نیزازدستۀ تار نازکتر است ، سه تار فاقد (( جعبۀ گوشی )) است و گوشی های چهارگانۀ آن ، دو عدد در سطح جلویی انتهای دسته ( سر ساز ) ودو تای دیگر درسطح جانبی چپ ( در هنگام نواختن در سطح بالایی ) کار گذاشته شده اند .

  تعداد دستان های سه تار در زمان حاضر ، مانند تار 28 است .

سه تاربا ناخن انگشت اشاره (و گاه توأم با ناخن انگشت وسط) دست راست نواخته می شود

به عبارت دیگر (( مضراب )) سه تار در واقع ناخن انگشتان نوازنده است ، و به همین دلیل و به علل اکوستیکی دیگر ، صدای این ساز ضعیف بوده ، برای تکنوازی در جلوی جمعیت ، یا همنوازی در ارکستر مناسب نیست .

  چنین به نظر می رسد که سه تار در قدیم ، سازی محلی بوده و در آن زمان سه سیم داشته است ( کلمۀ (( سه تار )) دلالت بر همین نکته می کند ) ، ولی بعدها شهری شده وسیمی بر آن افزوده اند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عود

شکل ظاهری: شکم این ساز بسیار بزرگ و گلابی شکل ، و دستۀ آن بسیار کوتاه است ، به طوری که قسمت اعظم طول سیم ها در امتداد شکم قرار گرفته است . سطح رویۀ شکم از جنس چوب است که بر آن پنجره هائی مشبک ایجاد شده است . عود فاقد (( دستان )) و خرک ساز کوتاه و تا اندازه ای کشیده است . عود دارای ده سیم یا پنج سیم جفتی است . سیم های جفت با هم همصدا کوک می شوند ، و بدیهی است که هر یک از سیم های دهگانه ، یک گوشی مخصوص به خود دارد ؛گوشی ها در دو طرف جعبۀ گوشی ( سرساز ) قرار گرفته اند .

  عود بم ترین ساز بین سازهای زهی است ؛ نت نویسی آن با کلید سل است که صدای آن عملا یک (( اکتاو ))  بم تر از نت نوشته شده حاصل می شود .

سیم بم ( سل پائین ) معمولا نقش (( واخوان )) دارد و گاه این سیم جفت نیست .

مضراب عود از پر مرغ ( یا پر طاووس ) تهیه شده است و گاه نیز نوازنده ، با مضراب دیگری ساز را می نوازد .

  صدای عود کمی خفه ، نرم و غم انگیز ولی نسبتا" قوی است . این ساز نقش تکنوازو همنواز ، هر دورا به خوبی می تواند ایفا کند .

  عود ، چنان چه گفته شده سازی قدیمی به نام (( بربط )) است ؛ از سوی دیگر، ممکن است با نام عربی خود ( العود ) به اروپا راه یافته و در آنجا نام (( لوت )) گرفته باشد . عود ، سازی شهری است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دوتار

دارای شکمی گلابی شکل و دسته ای نسبتا" دراز است . تعداد 17 تا 20 دستان بر دستۀ آن بسته می شود ، برخی از دوتارهای محلی در نواحی مختلف جنوب فاقد دستان است . سطح روی شکم چوبی است . تعداد سیم های آن ، چنانچه از نام ساز برمی آید ، 2 تا است که به فاصله های مختلف کوک ، می شوند ، طول دسته حدود 60 و مجموعا" تمام ساز حدود یک متر است .

  وسعت صدای ساز از نت (( دو )) تا (( سل )) است ، با تمام فواصل کروماتیک مخصوص موسیقی ایرانی .

دوتار غالبا" با انگشت (یعنی بدون مضراب ) نواخته می شود .

این ساز جنبه ای بیشتر محلی دارد و در نواحی جنوب کشور ما بسیار متداول است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تنبور

دارای شکمی گلابی و دسته ای دراز است که بر روی آن از 10 تا 15 پرده بسته می شود. رویۀ جلویی شکم چوبی است . دستۀ این ساز ، مانند سه تار ، به سر ساز متصل است و سر در حقیقت ، ادامه دسته است که بر روی سطوح جلویی و جانبی آن ، هر یک دو گوشی کار گذارده شده که سیم ها به دور آنها پیچیده می شوند .

  سیم های تنبور چهار عدد و معمولا" به فاصله های مختلف کوک می شده است . سیم های سوم و چهارم دو نوع کوک می شده .

  این ساز معمولا" بدون مضراب ، وبا انگشت ، نواخته می شود .

  چنانکه در تاریخ موسیقی ایرانی نوشته شده در قدیم سازی به نام تنبور وجود داشته و از آن انواع مختلفی ذکر کرده اند . مثلا" گفته شده که فارابی تئوری دان مشهور موسیقی ایران

تنبور بغدادی و تنبور خراسان را دستان بندی کرده است .

این ساز ، از دستۀ سازهای شهری است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

رباب

شکل ظاهری: رباب مجموعا" از چهار قسمت ، شکم ، سینه ، دسته و سر تشکیل شده است.

  شکم در واقع جعبه ای به شکل خربزه است که بر سطح جلویی آن پوست کشیده شده و خرکی کوتاه روی پوست قرار گرفته است . سینه نیز جعبه ای مثلث شکل است که سطح جلویی آن ، تا اندازه ای گرده ماهی و از جنس چوب است . در سطح جانبی سینه ( سطحی که هنگام نواختن در بالا قرار می گیرد ) ، هفت گوشی تعبیه شده که سیم های تقویت کنندۀ صدای ساز به دور آنها پیچیده می شوند . بر سطح جانبی دیگر ( سطح پائینی ) ، پنجره ای دایره ای شکل ساخته شده است . دستۀ ساز نسبتا" کوتاه است و بر روی آن ، حدود ده ((دستان)) بسته می شود و بالاخره در سر ساز ، مانند تار، جعبۀ گوشی ها قرار گرفته و در سطوح بالائی و پائینی این جعبه ، هریک سه گوشی تعبیه شده است ، سطح جانبی جعبۀ گوشی ها کمی به طرف عقب ادامه یافته است .

  تعداد سیم های رباب شش یا سه سیم جفتی است که سیم های جفت با یکدیگر همصوت کوک می شوند .

  سیم های رباب در قدیم از روده ساخته می شده در حالیکه امروز آنها را از نخ نایلون می سازند و سیم بم روی نایلون روکشی فلزی دارد .

  مضراب رباب امروزی مانند مضراب عود از پر مرغ ساخته شده است .

  رباب ، اساسا" محلی است و بیشتر در نواحی خراسان و مرز افغانستان معمول است .

 

رباب سوپرانو: سازی است با مقیاس کوچک تر از رباب معمولی که به پیشنهاد حسین دهلوی رئیس وقت هنرستان موسیقی ملی و به اهتمام کارگاه سازسازی وزارت فرهنگ وهنرساخته شد وآن را(( رباب سوپرانو )) نام گذاردند ورباب معمولی،تنها درهنرستان های

موسیقی ملی و در موارد همنوازی در ارکستر،درمقابل رباب ساخته شدۀ سوپرانو،نام ((رباب آلتو)) به خود گرفت .

رباب تاجیکستان: یکی دو دهۀ پیش عده ای از نوازندگان تاجیک به ایران آمدند و در تهران کنسرتی دادند . ضمنا" در برنامۀ معارفۀ هنرمندان ایرانی و تاجیک یک عدد رباب خود را به هنرستان هدیه کردند . دستۀ این ساز حدود 15 سانتیمتر بلندتر از رباب ایرانی است و در عوض قسمت سینه و شکم آن را به ترتیب 10و5 سانتیمتر کوتاه تر کرده اند . براثر بلند شدن دست ، به تعداد (( دستان )) ها اضافه شده است .

 

 

 

 

 

 

 

قانون:

این ساز به شکل ذوذنقه قائم الزاویه است . بلندترین ضلع ( کمی بیشتر از یکمتر ) ، نزدیک به نوازنده و کوتاهترین آن ، موازی با ضلع قبلی ، دور از او قرار می گیرد . ضلع سمت راست ( به طول تقریبی 40 سانتیمتر ) قائم به هر دو ضلع موازی پیشگفته است و ضلع سمت چپ ، اضلاع موازی را به طور مورب قطع می کند . سمت راست ساز حفره ای به شکل مربع مستطیل به ابعاد تقریبی 15×40 سانتیمتر قرار گرفته و روی آن را پوستی یک یا چند تکه ای کشیده اند و خرکی نسبتا" کم ارتفاع ولی دراز ، با چند پایه در نقاط برابرطی طول پوست ، روی آن تکیه کرده است . 

  تعداد اصوات قانون 26 است و هر صوت توسط سه سیم همکوک حاصل می شود . سیم ها در کنار راست ساز تثبیت شده ، پس از عبور از روی خرک و طی طول ساز هر سه سیم از میان دستگاه مخصوصی که جهت کوک موقت، ( یا زیر وبم کردن صوت سیم ها تا حد یک پرده و نیم ) ، تعبیه شده ، عبور می کند و هر سیم به گوشی مخصوص کوک اصلی می رسد ، به کمک دستگاه مخصوص کوک موقت ، که در قانون های مصری تغییر کوک بسیار سریع و راحت انجام می گیرد ، می توان تمام صداهای کروماتیک مخصوص موسیقی شرق (و موسیقی ایرانی ) را از ساز حاصل کرد.

  نت نویسی قانون ، امروزه معمولا" بر روی دو حامل ( پائینی با کلید ((فا)) برای دست چپ و بالائی با کلید ((سل)) برای دست راست ) عمل می شود .

  مضراب ساز عبارتست از (( انگشتانه )) ای که به انگشتان اشارۀ هر دو دست می کنند . تیغه ای از جنس شاخ ، مانند ناخن به انگشتانه ها الصاق شده که نوازندۀ قانون به وسیله آن به سیم های ساز زخمه می زند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سنتور

ساز از جعبه ای ذوذنقه ای شکل تشکیل شده که اضلاع آن عبارتند از:

بلندترین ضلع ، نزدیک به نوازنده ؛ کوتاه ترین ضلع و موازی با ضلع قبلی و دور از نوازنده ؛ و دو ضلع جانبی با طول برابر، دو ضلع قبلی را به طور مورب قطع می کند . ارتفاع سطوح جانبی 8 تا 10 سانتیمتر است .

  جعبۀ سنتور مجوف است و تمام سطوح جعبه چوبی است . بر روی سطح فوقانی دو ردیف خرک چوبی قرار دارد ، ردیف راست نزدیکتر به کنارۀ راست ساز است و ردیف چپ کمی بیشتر با کنارۀ چپ فاصله دارد (فاصلۀ بین هر خرک ردیف چپ تا کنارۀ چپ را ((پشت خرک)) می نامند ). ازروی هر خرک چهار رشته سیم همکوک عبور می کند، ولی هر سیم به گوشی معینی پیچیده می شود. گوشی ها در سطح جانبی راست کار گذاشته شده اند . سیم های سنتور به دو دستۀ ((سفید)) (زیر) و ((زرد)) (بم) تقسیم می شوند . دستۀ سیم های سفید بر روی خرک های ردیف چپ ، و سیم های زرد بر روی خرک های ردیف راست به تناوب قرار گرفته اند طول قسمت جلوی خرک در سیم های سفید ، دو برابر طول آن در قسمت پشت خرک است و می توان در پشت خرک نیز از سیم های سفید استفاده کرد ( صدای آن به نسبت عکس طول ، یک اکتاو نسبت به صدای قسمت جلوی خرک بالاتر است).

  همچنین هر سیم زرد یک اکتاو بم تر از سیم سفید بلافاصله بعداز آن صدا می دهد. وسعت صدای سنتور 9 خرک ، کمی بیشتر از سه اکتاو است ، اما این ساز فاقد تمام فواصل کروماتیک مخصوص موسیقی ایران است و نوازنده مجبور است در اجرای دستگاه دیگر ، کوک ساز را تغییر دهد (یا در پاره ای موارد،محل خرک ها را جلو و عقب ببرد که این عمل به نوبۀ خود نسبت طولی قسمت پشت و جلوی خرک را در سیم های سفید به هم می زند ، در نتیجه این دو قسمت نسبت به هم فاصلۀ اکتاو را از دست می دهند). سنتور اساسا" سازی است که قابلیت تکنوازی و همنوازی هر دو را دارا می باشد.

سنتور کروماتیک و سنتور کروماتیک بم

  به منظور تکمیل فواصل کروماتیک بین اصوات و نیز به قصد تأمین اصوات بم، حدود بیست سالۀ اخیر دو نوع سنتور با تعداد زیادتر خرک ساخته شده است : سنتور کروماتیک با همان میدان صدای سنتور معمولی،ولی با خرک ها،(و اصوات کروماتیک) بیشتر به وسعت30 خرک =23خرک بزرگ و7خرک کوچک) ساخته شده است.

  توضیح: دو صوت شماره های 5،2 ،21و23 یک خرک بیشتر ندارند و انتخاب یکی از دو را با کوک ساز تعیین می کنند.

  میدان صدای سنتور کروماتیک بم یک فاصلۀ پنجم بم تر از سنتور کروماتیک است و وسعت آن ، سه اکتاو و نیم است .

  توضیح: نت های دوگانۀ شماره های 6،5 و 27 یک خرک بیشتر ندارند و انتخاب یکی از دو صوت ، باکوک، ممکن است .

  در دو نوع سنتور کروماتیک ، هر صوت توسط سه رشته سیم همکوک حاصل می شود، به عبارت دیگر روی هر خرک سه سیم تکیه کرده است .

  از هر دو سنتور کروماتیک و کروماتیک بم ، در حال حاضر تنها استفاده های همنوازی (اجرا در ارکستر) می شود .

 

 

 

کمانچه

  این سازعلاوه بر شکم ، دسته و سر، در انتهای تحتانی سازپایه ای نیزداردکه روی زمین یازانوی نوازنده قرارمی گیرد.

شکم ساز کروی و مجوف است که مقطع نسبتا"کوچکی از آن در جلو به دهانه ای اختصاص یافته و روی دهانه پوست کشیده شده و بر روی پوست ، خرکی، تقریبا" شبیه به خرک تار و نه کاملا"عمود بر سیم ها قرار گرفته است .

  دستۀ ساز ، در واقع لوله ای توپر، و به طور نامحسوس به شکل مخروط وارونه خراطی شده است . انتهای بالائی این لوله مجوف شده و در طرف جلو شکاف دارد که نقش جعبۀ گوشی ها را می یابد ، دسته فاقد ((دستان)) است .

  سر ساز متشکل از جعبۀ گوشی ها که دردوطرف آن هریک دو گوشی کار گذارده شده و یک ((قبه))که در بالای جعبه قرار گرفته است . سر درواقع ادامۀ خراطی شده دسته است . طول ساز از ته پایه سر قبه حدود 80 سانتیمتر است .

  کمانچۀ امروزی دارای چهار سیم است و کوک (یانسبت فاصلۀ سیم ها به یکدیگر) در دستگاه های مختلف موسیقی ایران تفاوت می مند . معمول ترین کوک اینست که سیم های اول و دوم نسبت به هم فاصلۀ ((چهارم)) یا ((پنجم)) داشته ، سیم سوم یک اکتاو بم تر از سیم اول، و سیم چهارم یک اکتاو بم تر از سیم دوم باشد .

طرز نواختن: نوازندۀ ساز در حالت نشسته پایۀ کمانچه را روی زمین یا روی زانو قرار می دهد ، در صورتی که پایۀ ساز نوک تیز باشد ، آن را روی زمین می گذارند، در اینصورت نوازنده روی زمین می نشیند؛و اگر پایه به شکلی باشد که درعکس نشان داده شده نوازنده روی صندلی نیزمی تواند بنشیند و پایۀ ساز را روی ران ، نزدیک زانو قرارمی دهد . در هردوحالت ، ساز در موقع اجرا کمی حول محورخود می چرخد وهمین عمل تماس آرشه راباسیم ها آسانترمی سازد. نوازنده ساز را به طور قائم به دست چپ می گیرد و انگشتان همان دست را روی سیم ها در طول دسته می لغزاند وآرشه را به دست راست گرفته به سیم ها تماس می دهد.

  این ساز نقش تکنواز وهمنواز ،هر دو را به خوبی می تواند اجرا کند .

آرشه: موی آن محکم و کشیده نیست و نوازنده انگشتان دست راست خود را زیر موها انداخته وآن را می کشد تا عمل آرشه کشی میسر گردد.

  کمانچه ساز ملی وشهری است.

 

 

 

 

 

 

 

 

قیچک

شکم سازاز دو قسمت مجزا از یکدیگر تشکیل یافته ، قسمت تحتانی کوچکتر و به شکل نیم کره است که بر سطح مقطع جلو پوست کشیده شده و روی پوست خرک ساز قرار دارد: قسمت بالائی بزرگ تر، ملنند چتری روی قسمت تحتانی قرار گرفته و هر دو قسمت توسط سطحی منحنی از عقب به هم اتصال یافته اند و در نتیجه در جلو یا بین دو قسمت حفره ای تشکیل شده است . سطح جلوئی قسمت بالا، جز در ناحیۀ وسط که زیر گردن ساز قرار گرفته به صورت دو شکاف پهن  باز است .

  دستۀ ساز تقریبا" در نصف طول خود روی شکم قرار گرفته و نیمۀ دیگر در بالا به جعبۀ گوشی ها متصل است و دسته فاقد((دستان)) است.

سرمتشکل است از جعبۀ کوچک(محل قرارگرفتن چهار گوشی ، هردوگوشی در یک طرف آن) و یک زائده منحنی شکل برای آویختن ساز که کمی به عقب برگشته و جهتی افقی یافته است .

  قیچک اساسا"جزو دستۀ سازهای محلی بوده که درسال های اخیر در حمایت وزارت فرهنگ وهنر به شهر آورده شده و نه تنها ساختمان و کوک آن را تکمیل و تنظیم کرده اند ، بلکه آن را به سه اندازۀ مختلف ، قیچک سوپرانو (به طول 5/56 سانتیمتر )، قیچک آلتو(63 سانتیمتر)، و قیچک باس به همان نسبت بزرگ تر ساخته اند .

  تمام انواع بالا چهار سیمه است . طول سیم مرتعش در قیچک سوپرانو=5/33،در قیچک آلتو=5/37 وقیچک باس=70 سانتیمتر است .

وسعت هریک از انواع حدود سه اکتاو است. قیچک سوپرانو سازی است که قابلیت تکنوازی و همنوازی هر دو را حائز است ولی دو نوع بعدی(آلتو و باس)بیشتر به منظور همنوازی در ارکستر به کار می رود. آرشۀ قیچک ، پس از استاندارد شدن ساز ، عینا" همان آرشۀ ویلن است.

  قیچک از انواع سازهای محلی است که در سال های اخیر به شهر آمده ومورد استفاده قرار گرفته است و بیشتر در نواحی جنوب شرقی ایران معمول است ودرآن نواحی حتی، طبق عقیده وسنت اهالی،برای معالجه امراض به کارمی رود. در سطح فوقانی شکم و پشت دسته سوراخ و حلقه ای است که دو تسمه برآن الصاق می شود : یکی از تسمه ها را به کتف چپ و دیگری را به کمر می بندند و ساز در موقع نواختن تقریبا" آزاد و آویزان می شود . اما نوازندگان شهری تمایل به استفاده از این تمهید ندارند.

  کوک قیچک محلی ثابت نیست ولی قدر مسلم این که سیم ها تقریبا" هیچ وقت نسبت به یکدیگر فاصلۀپنجم نداشته اند.

آرشه: در اصل(نوع محلی آن)شبیه به آرشه کمانچه است و امروزه در شهر از آرشه ویلن و ویلنسل در نواختن نوع شهری آن استفاده می شود.

 

 

 

 

 

نی

سازی است متشکل از یک لولۀ استوانه ای از جنس((نی))، که سراسر طول آن از هفت ((بند)) و شش((گره)) تشکیل شده است (به این دلیل این ساز را ((نی هفت بند)) نیز می گویند) . ((نی)) به قطرهای متفاوت(از5/1تا 3سانتیمتر) وطولهائی مختلف (حدود30تا70سانتیمتر)ساخته شده ، در تمام آنها، روی لوله، کمی در قسمت پائین 5 سوراخ در طرف جلو و یک سوراخ در قسمت عقب قرار گرفته ، و در یک یا دو انتهای ((نی)) روکشی برنجی با طولی کوتاه  لولۀ نئی را پوشانده است،و لبۀ لوله در قسمت دهانی آنقدر تیز است که می تواند لای دندانها قرار گیرد.

  نی از انواع سازهای بی زبانه است . هوا توسط نفس نوازنده از انتهای بالائی به درون فرستاده شده و قسمت اعظم آن از نزدیکترین سوراخ بازخارج می شود . بنابراین بازوبسته شدن سوراخ ها توسط انگشتان هر دو دست نوازنده ، طول هوای مرتعش و طول موج ارتعاش را زیاد و کم کرده و در نتیجه صوت زیر و بم می شود.

  ساز را نمی توان ((کوک)) کرد، یعنی کوک آن را چنان که در سازهای زهی ،با پیچاندن گوشی ها میسر است ، تغییر داد . بدین نسبت نمی توان آن را با ساز دیگر منطبق کرد و از این رو معمولا" در نقش تکنواز ظاهر می شود. گاه اگرچه به ندرت که بخواهند از صوت نی در همنوازی ارکستر استفاده کنند،ناگزیر نوازنده ساز تعدادی نی را با کوک ها (میدان صدای) مختلف فراهم کرده ودر دسترس خود می گذارد تا در طی همنوازییا همراهی صدای خواننده به تناسب موقع از یکی از نی ها استفاده کند.

وسعت صدای نی حدود دو اکتاوونیم است، ولی میدان صدا (یاکوک) در سازهای مختلف تفاوت می کند . در پائین سه نی با میدان صدای مختلف نمونه داده شده است :

نی((لا کوک)) فاقد صدای((دو))است.

نی((سل کوک)) فاقد صدای ((سی بمل))است.

نی((فاکوک))فاقد صدای ((لا بمل)) است .

اجرای اصوات در اکتاوهای بالاتر، به وسیلۀ فشارهوا عملی است، به عبارت دیگربا دوبرابر کردن فشار صداهای حاصله یک اکتاو زیر می شود و باید دانست که هر نی فاقد یکی دو صدا است(که در نمونۀ بالا به آن اشاره شد).

نی از دستۀ سازهای محلی است و تقریبا" در تمام نقاط ایران معمول است.نوازندگان محلی با ابتکاری سنتی، تا اندازه ای از قطع شدن صدای ساز، هنگام تازه کردن نفس جلوگیری می کنند. توضیح آنکه در حین نواختن هوا را از بینی به ریه و نیز به ((لپ)) ها داخل کرده ، ذخیره می کنند و این هوا را به تدریج به درون لوله می فرستند.

نی همیشه سازی شهری بوده است .

 

 

 

 

 

سرنا

این ساز متشکل است از یک لولۀ مخروطی شکل ، که در انتهای بالائی آن ((قمیش)) قرار می گیرد. سرنا از دستۀ سازهای ((دوزبانه)) است و به این ترتیب ((قمیش)) آن از دو تیغۀ متکی به هم تشکیل شده و انتهای آن دو در حلقه ای مسطح محصور شده است .

  در روی لوله،تعداد6تا7سوراخ تعبیه شده و نوازنده با گذاشتن و برداشتن انگشتان هر دو دست، اصوات حاصله را زیر و بم می کند.

  طول ساز کاملا" ثابت نبوده و از 30تا45سانتیمتر (معمولا") و در بعضی نقاط حتی تا 60 سلنتیمتر، ساخته شده است .

وسعت صدا نیز در این ساز کاملا" ثابت نیست و واضح است که سرناهای بزرگ تر میدان صدائی بم تر از سرناهای کوچک دارند.

  سرنا سازی نه تنها محلی؛ بلکه قدیمی است. در اشعار شعرای ایران به کرات نام ((سرنا)) یا ((سورنا)) یا ((سورنای)) آمده است . در نواحی بختیاری و دزفول سرنای کوچک معمول است . سرنای محلی معمولا"با دهل نواخته می شود .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کرنا

سازی است قدیمی و تاریخی که در استان های مختلف ایران به شکل های متفاوت ساخته و اجرا می شود. مهمترین انواع کرنا در استان های مختلف به قرار زیرند:

کرنای شمال: آن را اخیرا"((درازنای)) نام نهاده اند ، لوله فاقد سوراخ است و به همین دلیل حصول اصوات مختلف فقط با تغییر فشار هوای نفس آدمی میسر می گردد،در نتیجه تعداد اصوات آن بسیار محدود است. جنس آن از نی است و طول آن زیاد و گاه تا 3 متر می رسد، برانتهای تحتانی ساز ((کدوی پرورش دادۀ)) خمیده ای الصاق کرده اند. دهانی آن در واقع استوانۀ کوچکی است که روی لوله محکم شده و یکسوی آن تراش خورده و از همین سو هوا وارد لوله می شود.

کرنای مشهد: جنس لولۀ آن از فلز و در طول لوله ، بر زمینۀ عقاید مذهبی سازندگان ساز سه عدد (( قپۀ)) تزئینی ساخته شده است . فاقد سوراخ و ((سرساز))است.

  دهانی آن در کرنای ساخت محل بسیار ساده ساخته شده و نواختن آن را بسیار مشکل می کند.

کرنای فارس: به مقیاسی بزرگ تر عینا" شبیه به سرنای دزفولی و بختیاری است وبه همان تعداد سرنا (6 یا 7)، روی لوله را سوراخ کرده اند . جنس آن ، نیمۀ بالائی ازچوب است که سوراخ ها در این نیمه قرار گرفته و نیمۀ دیگر، که با سرعت بیشتری گشاده می شود، از فلز است.

کرنای ارس جدیدا"به دو اندازۀ مختلف ساخته شده است . این کرنا سازی دوزبانه است .

  کرنا در تمام انواع خود سازی محلی است.

کرمیل: نوعی ساز فلزی ، و بسیار قدیمی متعلق به دوره های قبل از اسلام بوده، که در قرون اخیر متروک مانده است . از آنجا که نوع ملی آن ، تا قبل از جشن های دوهزاروپانصد ساله ، اساسا"وجود نداشته و در دسترس نبوده است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دوزله

این ساز متشکل است از دو لولۀ مسی(وگاه نئی ، یا از جنس پر((دال)) یا استخوان قلم مرغان دیگر) که به توازی به هم الصاق شده یا بر همبسته و محکم شده است . هریک از لوله ها دارای قمیشی یک زبانه و مستقل از دیگری است . در طول هر لوله شش سوراخ تعبیه شده، به طوری که سوراخ ها همواره در کنار هم قرار می گیرند . انتهای تحتانی لوله ها، مانند تمام سازهای بادی که تاکنون دیده ایم، باز است . دوزوله به طول های مختلف ساخته می شود. (کوچک ترین آن، نوع ساخته شده در شهر به طول 22سانتیمتر و قطر حدود 2سانتیمتر است).

وسعت سازحدود دو اکتاواست که، بسته به بزرگی و کوچکی ساز در میدان صدائی متفاوت  قرار می گیرد.

دوزله ، سازی است محلی و از انواع ((بادی های یک زبانه ای)) است. در بعضی نقاط ایران ، این ساز را ((جفته)) یا((جفتی)) می نامند .

 

نی انبان

این ساز، در واقع دوزله ای است کمی بزرگ تر از دوزلۀ معمولی (وگاه با هفت سوراخ)،که انتهای قمیش دار آن به کیسه ای به نام ((انبان)) الصاق و دقیقا"((هواگیری)) شده است ،که ازاین نقطۀ الصاق هوا خارج و داخل نشود، در نزدیکی محل الصاق دوزله، لولۀ دیگری،به طول نامعین خارج شده(محل خروج این لوله نیز به دقت هواگیری شده)، که نوازنده آن رابه دهان می گذارد و از این طریق کیسه را پر باد می کند و در نتیجه فشار بازو وآرنج بر روی کیسه ،که هنگام نواختن آن را زیر بغل گرفته است، هوا را به داخل لوله دوزله می فرستد وبا انگشتان خود، سوراخ ها را باز و بسته می کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بالابان(نرمه نای)

این ساز از یک لولۀ استوانه ای چوبی و یک قسمت سر مرکب از قمیشی دوزبانه ای تشکیل شده است . در روی لوله هفت سوراخ در جلو و یک سوراخ در عقب تعبیه شده است.

میدان صدای ساز ، به اضافۀ تعداد کمی از فواصل کروماتیک مخصوص موسیقی محلی،حدود دو اکتاو است .

طول ساز بدون زبانه 32ودر مجموع 40 سانتیمتر  است.

بالابان سازی محلی و متعلق به نواحی شمال غربی ایران است(بالابان به نظر می رسد که کلمه ای به زبان آذربایجانی باشد.) فارسی آن را ((نرمه نای )) گفته اند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تمبک

این ساز از دو قسمت کلی و استوانه ای شکل تشکیل شده:قسمت اول (بالا و هنگام نواختن : جلو) به قطر تقریبی 25تا30 سانتیمتر و به طول 45 سانتیمتر، که سطح بالائی آن پوست کشیده شده و در پائین به قسمت دوم متصل شده است و این قسمت عبارت است از استوانۀ باریک تری که در انتها (پائین) کمی گشادتر شده و به دهانه ای باز منتهی گشته است . جنس تمبک معمولی از چوب است .

  تمبک به منظور نواختن ، به طور افقی روی ران نوازندۀ نشسته قرار می گیرد و او دست چپ خود را در بالا و دست راست را در کنار راست تمبک قرارمی دهد و با انگشتان، نرمه و تمام دست خود برقسمت های مختلف(مرکز،میان،کنار) پوست می کوبد.

  صوت تمبک بدون ارتفاع معین است .

  از آنجا که وسیلۀ کوبیدن روی ساز انگشتان انسان است،و این ((وسیله)) قادراست بر روی تمبک ریزه کاری و شیرینکاری های فراوان اعمال کند ، می توان از آن به عنوان ((تکنواز)) استفاده های شایان و جالب کرد. نقش همنوازی در این ساز نه فقط همراهی سازیا آواز و تأمین و نگهداری ((ضرب)) موسیقی است ، بلکه طی 25 سال اخیر به ابتکار حسین تهرانی و همکاری دیگران ارکستری مرکب از ((گروه تمبک نوازان))تشکیل شده قطعه هائی اجرا کرده اند.

تمبک زورخانه

شکل ظاهری آن با تمبک معمولی کمی اختلاف دارد ، قسمت بالائی آن به شکل جام (کاسه) و قسمت دنباله(در پائین) مخروطی تر از تمبک معمولی است . علاوه بر این تمبک زورخانه را از گل پخته می سازند . صدای آن نیز بم تر و قوی تر از تمبک معمولی است .

  بلندی ساز45 و قطر دهانه پوستی 48 سانتیمتر است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دهل

این ساز متشکل است از استوانۀ کوتاهی از جنس چوب ، که قطر دایرۀ آن حدود یک متر و ارتفاع آن 25 تا 30 سانتیمتر است و بر دو سطح دایره ای شکل جانبی آن پوست کشیده شده است . بر دو نقطه از بدنۀ استوانه دو انتهای تسمه ای ثابت شده که نوازنده هنگام نواختن آن را به گردن می اندازد وبه این ترتیب دهل در جلوی سینه و شکم او طوری قرار می گیرد که سطوح پوست دار در جوانب راست و چپ واقع شوند.

  نوازنده در دست راست خود چوبی به شکل عصا در دست چپش ترکه ای نازک می گیرد و با آنها بر روی سطوح پوستی می کوبد، یا آن که ترکه را به پوست چپ می چسباند و با عصا به پوست راست می کوبد .

  صدای این سازارتفاعی نامعین دارد .

دهل ، سازی کاملا" محلی و (( همراهی کننده )) (بیشتر با سرنا) است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دایره

این ساز متشکل است از حلقه ای چوبی به عرض 5 تا 7 و قطر دایره ای از25تا40سانتیمتر که بر یکی از سطوح جنبی دایره ای شکل آن پوست کشیده شده و در جدار داخلی ساز حدود چهل حلقه فلزی کوچک به فواصل مساوی آویزان شده است . در یکی از نقاط جدار چوبی سوراخی است که نوازنده انگشت شست دست راست را در آن داخل می کند و به این وسیله ساز را نگه می دارد و با بقیۀ انگشتان هر دو دست بر پوست می کوبد و در عین حال ساز را کمی سریع حرکت می دهد تا حلقه های کوچک داخلی، همراه با صدای کوبیدن انگشتان صوتی زنگ وار نیز حاصل کنند.

  هیچ یک از اصوات ساز حائز ارتفاع معین نیستند.

  این ساز بیشترشهریاست تا محلی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نقاره

این ساز به انواع و اندازه های مختلف در نقاط کشور وجود دارد:

نقارۀ شمال: از دو کاسه سفالین (یکی کمی کوچک تر از دیگری) تشکیل شده است. این ساز را معمولا"با دو چوب و گاه با دست می نوازند و قطر دهانۀ کوچک16 وبزرگ 22 سانتیمتراست.

  نقارۀ کردستان: تقریبا"به شکل بالا ولی بزرگ تر است که آن را گاه به اسب می بندند و نوازندۀ سوار اسب آن را با دست می نوازد.

  نقارۀ فارس: مانند دو تای قبلی جفتی است ولی بزرگ تر از آنها و اختلاف زیادتری در اندازه های هریک نسبت به دیگری(قطردهانه شان 23، 37 سانتیمتراست).شکل آنها نیز((خمره ای)) فشرده است.نقارۀ فارس برای ساختن نقاره های جدید،زمینه و مدل قرار گرفته است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گورگه

شکل خارجی ساز شبیه به سطل یا گلدان و از جنس فلز است . روی آن را پوست کشیده اند و در نوع شهری شده ساز، آن را بر روی سه پایه های محکم کرده اند. ته ((گلدان)) بسته است .

گورگه را با دو چوب می نوازند.

این ساز اگرچه سازی محلی است، اما اساسا"فاقد شهرتی مانند ((دهل)) است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ویلن

  ساز زهی ــ آرشه ای ، کوچک ترین ساز این دسته ، که برای نواختن روی شانۀ چپ قرار می گیرد و به کمک آرشه که در دست راست نوازنده است نواخته می شود. سیم های ویلن قبلا" از رودۀ گوسفند ساخته می شد . امروز در سیم های بم تر ، بر روی روده سیم فلزی نازکی می پیچد و در سیم های زیرتر از مفتول فلزی تنها استفاده می شود .

  سیم های ویلن ، اززیرترین تا بم ترین سیم، به ترتیب پائین کوک می شوند.

  ((می)) (سیم اول) ،((لا)) (سیم دوم)، ((ر)) (سیم سوم)،((سل)) (سیم چهارم) . بنابراین اصوات سیم ها نسبت به یکدیگر، به ترتیب فاصلۀ پنجم را تشکیل می دهند.

  ویلن سازی تکنواز وهمنوازاست . عضو مهم، چه در ارکسترهای کوچک(حتی دو تا سه نوازنده) وچه در ارکسترهای بزرگ(ارکستر سنفونیک) به شمار می رود .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ویلن آلتو

از نظر ساختمانی و طرز گرفتن عینا" شبیه به ویلن، و فقط  حدود چند سانتیمتر از آن بزرگ تر است . تفاوت دیگر این ساز با ویلن در کوک و وسعت آن است .

  فواصل سیم هادراین سازنیز،مانند ویلن، پنجم است وباید دانست که نت این سازرا با کلید((دو))روی خط سوم می نویسند نقش تکنواز در این ساز کمی کم تر از این نقش در ویلن است؛ در عوض ویلن آلتو یکی از اعضای مهم همنوازهای کوچک ، و همنواز بزرگ (سنفونیک و نظایر آن) است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ویلنسل

ویلنسل چنان بزرگ تر از دو سازآرشه ای قبلی است که نوازنده مجبور است آن را برای اجرا بر روی زمین ،ما بین پاهای خود تکیه دهد، در حالیکه خود روی صندلی می نشیند . از این جهت در انتهای تحتانی ویلنسل ، میله ای آهنی نصب شده( که در غیر هنگام اجرا آن را باز می کنند، یا می پیچند و به داخل جعبه سر می دهند،) و نوک آن روی زمین قرار دارد .

  نت این ساز را در اصوات بم با کلید ((فا))، در اصوات وسط با کلید ((دو)) (خط چهارم) و در اصوات زیر با کلید ((سل)) می نویسند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کنترباس

  بزرگ ترین و بم ترین عضو گروه سازهای آرشه ای است . شکل ظاهر آن کمی با سه ساز قبلی تفاوت دارد، توضیح آن که در قسمت بالای بدنه، جدار خارجی مانند سه ساز دیگر گرد نیست ، بلکه با انحنائی عکس انحنای آنها ، کم وبیش در جهت مماس شدن با دسته پیش می رود. سطح ساز در عقب نیز بر خلاف سه ساز دیگر گرده ماهی نبوده ، بلکه صاف است.

  اختلاف دیگر این ساز در آن است که امروزه سیم های کنترباس به فاصلۀ چهارم کوک می شود.

  نکته دیگر اینست که در این ساز اصوات عملا" یک اکتاو بم تر از نتی که برای آن می نویسند صدا می دهد.

  برخی از کنترباس ها دارای پنج سیم هستند . دو سیم (4و5) در این نوع کنترباس ، به فاصلۀ سوم کوک می شود .

  برخی دیگر در این ساز ، چهارسیمه با همان کوک یاد شده در بالا است، ولی سیم بم (می) به یاری دستگاهی مکانیکی که در ساز تعبیه شده، می تواند تا فاصلۀ سوم بزرگ (نت((دو)) ) بم تر شود و دوباره به کمک همان دستگاه نت ((می)) را بشنوند.

  در قرن نوزدهم و کمی قبل از آن ، کنترباس ها دارای سه سیم بوده اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فلوت کوچک

  این ساز را((پیکولو)) یا ((فلوتوپیکولو))نیز می نامند.

لوله ای است به طول تقریبی 30 سانتیمتر، تعدادی سوراخ، و در نوع جدید آن تعداد زیادتری ((کلید)) ( هرکلید متشکل از یک یا دو اهرم ، میله ، فنر ،سوراخ گیر و غیره).

  وسعت این ساز حدود سه اکتاو با تمام فواصل کروماتیک معتدل است .

  (صدای فلوت یک اکتاو زیرتر از نت نوشته شده حاصل می شود ).

  این ساز را معمولا" جزو سازهای ((انتقالی)) نمی شمارند، اگرچه عملا" صدای آن یک اکتاو زیرتر شنیده می شود. از این ساز دو نوع ((انتقالی)) نیز ساخته شده ، که اولی (به نام فلوت ((ر بمل)) ) نیم پرده و دیگری(فلوت ((می بمل)) )یک پرده و نیم زیرتر از فلوت کوچک معمولی صدا می دهد .

فلوت کوچک از دسته سازهای (( بی زبانه )) است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 &am

مطالب
ساز شناسی
آموزشگاه موسیقی سورنا با بیش از 17 سال سابقه درخشان با نشان درجه 1 از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با مدیریت وحید صابری و با بهره گیری از اساتید برجسته و فارغ التحصیل رشته موسیقی در زمینه های سازهای موسیقی سنتی اعم از سنتور تار سه تار تمبک کمانچه نی قانون دف و در سازهای کلاسیک اعم از پیلنو ویلن ویلنسل فلوت کلارینت ودر زمینه موسیقی کودک ارف بصورت تخصصی فعالیت دارد.
آموزشگاه موسیقی سورنا
با مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی(درجه 1)